Jan XXIII – papież, który wszedł do historii jako „Dobry Papież”
Gdy w 1958 roku wybrano na papieża Angelo Giuseppe Roncallego, niewielu spodziewało się rewolucji. Nowy biskup Rzymu miał 77 lat, pochodził z ubogiej rodziny z włoskiej wsi, był postrzegany jako kandydat „przejściowy”. Zaledwie kilka lat później to on miał zostać jednym z najbardziej wpływowych papieży XX wieku. Zawdzięczał to trzem cechom, które streszczają jego pontyfikat: ciepło, odwaga i decyzja, która otworzyła Kościół na dialog – decyzja o zwołaniu Soboru Watykańskiego II.
Jan XXIII nie tylko zmienił sposób, w jaki Kościół katolicki patrzy na współczesny świat, ale również pokazał, jak można łączyć głęboką wiarę z ludzką życzliwością i gotowością do słuchania. Jego osobisty styl, wybory duszpasterskie i gesty wobec ludzi innych wyznań i niewierzących ułożyły się w spójny program otwarcia, który do dziś kształtuje życie Kościoła.
Korzenie ciepła: Angelo Roncalli zanim został Janem XXIII
Chłopskie korzenie i szkoła prostoty
Angelo Roncalli urodził się w 1881 roku w Sotto il Monte, niewielkiej, ubogiej miejscowości w Lombardii. Dorastał w wielopokoleniowej rodzinie chłopskiej. Ta codzienność, daleka od salonów i wielkiej polityki, nauczyła go dwóch rzeczy: szacunku do zwykłego człowieka oraz języka prostego, zrozumiałego nawet dla tych, którzy nie mieli wykształcenia. Później, jako papież, nie porzucił tej prostoty – w jego przemówieniach i dokumentach widać szczególną troskę o to, by mówić jak duszpasterz, nie jak dyplomata czy urzędnik.
Ta wiejska biografia była czymś więcej niż ciekawostką. Kształtowała sposób myślenia Roncallego o Kościele: widział Kościół jako rodzinę, a nie strukturę biurokratyczną; jako przestrzeń, w której najsłabsi powinni czuć się bezpiecznie, a nie przytłoczeni. Dzięki temu łatwo nawiązywał kontakt z ludźmi – od dzieci, przez robotników, po głowy państw.
Doświadczenie wojny i narastającego nacjonalizmu
W czasie I wojny światowej Angelo Roncalli był kapelanem wojskowym. Tam, na froncie, spotkał się z cierpieniem żołnierzy wszystkich narodowości. To doświadczenie pogłębiło jego przekonanie, że człowiek jest ważniejszy niż jakakolwiek ideologia czy granica państwowa. Później miało to ogromny wpływ na jego podejście do dialogu międzynarodowego oraz na niechęć do skrajnych nacjonalizmów i totalitarnych ideologii.
Konfrontacja z wojną ugruntowała też w nim przekonanie, że Kościół nie może zamykać się w sobie, skoro u jego progu rozgrywają się dramaty zwykłych ludzi. Z tej perspektywy łatwiej zrozumieć, dlaczego jako papież tak mocno angażował się w wezwania do pokoju i współpracy między narodami.
Dyplomata, który słuchał, zanim zaczął mówić
Przed wyborem na papieża Roncalli przez wiele lat służył jako przedstawiciel Stolicy Apostolskiej w różnych krajach: m.in. w Bułgarii, Turcji, Grecji, Francji. To nie były proste placówki. Musiał funkcjonować w środowisku prawosławnym, muzułmańskim, laickim, a nierzadko otwarcie antyklerykalnym. Zamiast zbroić się w dystans, starał się zrozumieć ich kulturę, mentalność, język.
Jednym z praktycznych owoców tych lat była umiejętność prowadzenia rozmowy z ludźmi spoza Kościoła bez tonu wyższości i moralizowania. Potrafił wejść do świata drugiego człowieka z szacunkiem, zachowując jednocześnie swoją tożsamość. Ta postawa stała się później fundamentem jego pontyfikatu i inspiracją dla całej polityki dialogu Kościoła z innymi religiami oraz środowiskami niewierzących.
Źródło: Pexels | Autor: Israel Torres
Ciepło Jana XXIII – styl bycia, który zmieniał relacje w Kościele
„Dobry Papież” – skąd wziął się ten przydomek
Jan XXIII zyskał miano „Dobrego Papieża” nie dzięki kampaniom wizerunkowym, ale poprzez codzienne zachowania. Ludzie widzieli go jako kogoś, kto naprawdę się uśmiecha, kto żartuje, kto nie boi się spontanicznych reakcji. Wychodził poza oficjalny ceremoniał – pojawiał się w szpitalach, więzieniach, odwiedzał dzieci, rozmawiał z personelem pomocniczym Watykanu tak samo serdecznie jak z kardynałami.
W epoce, w której papież bywał postrzegany raczej jako odległy monarcha niż bliski pasterz, ten styl był przełomem. Nie chodziło tylko o sympatyczny charakter, ale o zmianę pastoralną: chrześcijaństwo miało być przede wszystkim spotkaniem z Bogiem, który jest blisko człowieka – a papież chciał być znakiem tej bliskości.
Poczucie humoru jako narzędzie duszpasterskie
Ciepło Jana XXIII najlepiej widać w jego anegdotach i odpowiedziach na trudne pytania. Kiedy ktoś wspomniał, że jest „tylko” papieżem przejściowym, miał odpowiedzieć z uśmiechem: „Wszyscy jesteśmy przejściowi”. Gdy kontrolował jednego z watykańskich lekarzy, usłyszał zalecenie, by „ograniczyć przyjmowanie gości” z powodu przemęczenia. Odpowiedział z ironią, że „to raczej goście ograniczą przyjmowanie papieża”.
Takie drobne historie pokazują coś więcej niż dobry humor. Jan XXIII rozbrajał napięcia, budował naturalną, ludzką więź, obniżał dystans. Ułatwiało to rozmowy nawet na trudne tematy – gdy rozmówca czuł się szanowany i potraktowany po ludzku, łatwiej przyjmował także wymagające treści Ewangelii czy nauczania Kościoła.
Ciepło tego papieża wyrażało się w konkretnych gestach:
regularne wizyty w szpitalach rzymskich, zwłaszcza u dzieci chorych i rannych;
spotkania z więźniami, podczas których nie ograniczał się do formalnych przemówień, ale rozmawiał z ludźmi, pytał o ich historie;
szczególna życzliwość wobec ubogich i uchodźców, do których kierował nie tylko słowa, lecz także realną pomoc;
czynny udział w życiu diecezji rzymskiej – wizytacje parafii, rozmowy z proboszczami i wiernymi.
Te działania tworzyły jasny przekaz: Kościół nie istnieje dla samego siebie. Ma być tam, gdzie jest cierpienie, brak nadziei, marginalizacja. Ciepło Jana XXIII nie było zatem tylko sympatycznym dodatkiem do pontyfikatu – było integralną częścią jego wizji Kościoła.
Odwaga Jana XXIII – decyzje wbrew oczekiwaniom i schematom
Papież „przejściowy”, który ruszył wielką reformę
Kiedy kardynałowie wybierali Roncallego na papieża, wielu widziało w nim stabilizującego, spokojnego następcę Piusa XII. Spodziewano się raczej utrzymania status quo niż zmian. Tymczasem kilka miesięcy po wyborze Jan XXIII ogłosił decyzję, która wszystkich zaskoczyła: zamierza zwołać sobór powszechny.
W tamtym czasie sobór kojarzono z epoką odległą – ostatni sobór powszechny, Sobór Watykański I, zakończył się w XIX wieku. Wielu uważało, że taki krok przyniesie więcej komplikacji niż pożytku. Jan XXIII świadomie zaryzykował. Uznał, że Kościół potrzebuje „aggiornamento” – odnowy i dostosowania języka, struktur i sposobu działania do wyzwań współczesności.
Odwaga w patrzeniu na świat bez lęku
Jednym z największych wyzwań jego czasów była zimna wojna, podział świata na bloki ideologiczne, rosnące napięcia nuklearne. Wobec tego łatwo byłoby przyjąć strategię obronną: zamknąć się, potępić „świat” jako wrogi, ograniczyć się do wewnętrznego życia Kościoła. Jan XXIII wybrał inną drogę.
W encyklice Pacem in terris (1963) zwrócił się nie tylko do katolików, ale do „wszystkich ludzi dobrej woli”. Był to gest przełomowy – dokument papieski został skierowany szerzej niż do wiernych Kościoła. Uznawał, że istnieje wspólny grunt moralny, na którym mogą spotkać się ludzie różnych przekonań w trosce o pokój i prawa człowieka.
Taka postawa wymagała odwagi. Jan XXIII nie bał się oskarżeń o „naiwność” czy „ustępstwa wobec świata”. Zdawał sobie sprawę, że bez dialogu trudno budować pokój. Nie chodziło mu o rezygnację z prawdy Ewangelii, lecz o to, by prawdzie towarzyszył szacunek do sumienia drugiego człowieka.
Zmiana perspektywy: od potępień do pozytywnego języka
Przez długi czas w dokumentach Kościoła dominował styl polemiczny: wyliczanie błędów, zagrożeń, potępianie ideologii. Jan XXIII zachował wrażliwość na błędy, ale zmienił punkt startu. Zamiast pytać najpierw: „co jest złe w świecie?”, zaczął od pytania: „co dobrego Bóg już działa w ludziach i kulturach?”.
To przesunięcie widać w jego nauczaniu społecznym, ale także w sposobie opisywania roli Kościoła. Miał świadomość, że negatywny język odpycha, rodzi defensywną postawę. Dlatego stawiał na ton zachęty, zaufania i nadziei. Ta odwaga zmiany języka wpłynęła na styl całego Soboru Watykańskiego II i późniejszych papieży.
Źródło: Pexels | Autor: Nipin Niravath
Decyzja, która otworzyła Kościół na dialog: Sobór Watykański II
„Aggiornamento” – odświeżenie, a nie przewrót
Najważniejszą decyzją Jana XXIII było zwołanie Soboru Watykańskiego II. Sam papież używał słowa aggiornamento, co można tłumaczyć jako „aktualizację”, „odświeżenie”, „dostosowanie do dnia dzisiejszego”. Chodziło nie o zerwanie z tradycją, ale o jej twórcze odczytanie w nowych warunkach.
W praktyce oznaczało to zaproszenie biskupów z całego świata, ekspertów teologicznych i obserwatorów innych Kościołów do wspólnego namysłu nad najważniejszymi tematami: naturą Kościoła, liturgią, rolą świeckich, stosunkiem do innych religii i świata współczesnego. To właśnie ten proces otworzył Kościół na dialog na niespotykaną wcześniej skalę.
Nowe spojrzenie na Kościół: Lud Boży w drodze
Jednym z kluczowych owoców Soboru – inspirowanego wizją Jana XXIII – była konstytucja dogmatyczna Lumen gentium. Przedstawiła ona Kościół nie tylko jako hierarchiczną strukturę, ale również jako Lud Boży, wspólnotę wszystkich ochrzczonych pielgrzymujących przez historię.
To przesunięcie akcentów miało praktyczne konsekwencje:
podkreślenie godności i odpowiedzialności świeckich w misji Kościoła;
dowartościowanie lokalnych wspólnot i episkopatów;
większy nacisk na kolegialność biskupów i wspólnotowy wymiar podejmowania decyzji.
Tak pojmowany Kościół z natury jest nastawiony na relacje, a więc i na dialog – wewnątrz (między duchowieństwem i świeckimi) oraz na zewnątrz (ze światem, innymi religiami, osobami niewierzącymi).
Liturgia jako przestrzeń wspólnej modlitwy, nie tylko obowiązku
Drugi ważny obszar dotyczył liturgii. Konstytucja Sacrosanctum Concilium otworzyła drogę do reformy, która miała sprawić, że wierni bardziej świadomie uczestniczą w Eucharystii. W praktyce oznaczało to m.in.:
szersze wprowadzenie języków narodowych do liturgii (zamiast wyłącznie łaciny);
akcent na aktywny udział wiernych – odpowiedzi, śpiew, modlitwę wspólną;
lepsze wyjaśnianie sensu znaków i gestów liturgicznych.
Choć Jan XXIII nie dożył końca Soboru ani pełnej reformy liturgicznej, to jego decyzja o rozpoczęciu tego procesu sprawiła, że przeciętny wierny mógł łatwiej zrozumieć i przeżyć Mszę Świętą. To również forma dialogu – tym razem między Kościołem a wiernymi, którzy nie czują się już wyłącznie widzami, lecz uczestnikami modlitwy.
Otworzenie okien: Kościół wobec współczesnego świata
Jedną z najważniejszych soborowych konstytucji inspirowanych duchem Jana XXIII jest Gaudium et spes – dokument o Kościele w świecie współczesnym. Pokazuje on nową logikę: Kościół nie stoi naprzeciw świata, ale pośród ludzi, dzieli ich radości, nadzieje, smutki i lęki.
Dialog ekumeniczny: od podejrzliwości do braterstwa
Jednym z najbardziej odważnych kroków w duchu Jana XXIII było zmierzenie się z podziałami między chrześcijanami. Przez wieki relacje między Kościołem katolickim a wspólnotami prawosławnymi i protestanckimi nacechowane były dystansem, a nierzadko wrogością. Jan XXIII postanowił zmienić klimat – z języka polemiki przeszedł do języka braterstwa.
Zaproszenie obserwatorów innych Kościołów na Sobór Watykański II było posunięciem symbolicznym i praktycznym zarazem. Nie mieli głosu decydującego, ale mogli uczestniczyć w obradach, słuchać, rozmawiać, dzielić się uwagami. Tego wcześniej nie praktykowano na taką skalę. Samo to, że patriarchowie i przedstawiciele Wspólnot Reformowanych, Anglikanów czy Lutran mogli wejść do auli soborowej, było znakiem zmiany epoki.
Jan XXIII odszedł też od myślenia w kategoriach „oni versus my”. W jego słowach często powracało przekonanie, że chrzest łączy chrześcijan głębiej, niż podziały ich dzielą. Ta intuicja znalazła teologiczne rozwinięcie w dekrecie Unitatis redintegratio, gdzie podkreślono obecność autentycznych elementów uświęcenia i prawdy także poza widzialnymi granicami Kościoła katolickiego.
Za tym stała konkretna postawa: spotkania, gesty serdeczności, listy do przywódców innych Kościołów. Kiedy po latach papieże odwiedzali katedry protestanckie, wspólnie modlili się z patriarchami prawosławnymi czy podpisywali wspólne deklaracje, odwoływali się do linii otwartej właśnie przez Jana XXIII – dialogu bez rezygnacji z tożsamości.
Relacja z judaizmem: zerwanie z teologią oskarżenia
Szczególnie delikatnym polem był stosunek do Żydów. Przez wieki w mentalności wielu chrześcijan utrwalały się stereotypy i oskarżenia, również religijnie wzmacniane. Jan XXIII, jeszcze jako dyplomata, pomagał uchodźcom żydowskim w czasie wojny. Jako papież kontynuował tę linię w wymiarze symbolicznym i doktrynalnym.
Znany jest jego gest, gdy polecił usunąć z liturgii Wielkiego Piątku określenie „perfidi Żydzi”, które w potocznym odbiorze kojarzono z „podłością”, choć pierwotnie oznaczało „niewierzących”. Taka korekta pokazywała, że słowa mają ciężar – mogą ranić i budować mur. Jan XXIII rozumiał, że Kościół musi wziąć odpowiedzialność także za język, którego używa.
W tym duchu dojrzewała soborowa deklaracja Nostra aetate, która uznała duchową więź chrześcijan z potomstwem Abrahama i odrzuciła ideę zbiorowej odpowiedzialności Żydów za śmierć Jezusa. Sama deklaracja ogłoszona została już po śmierci Jana XXIII, lecz jej kierunek wyrósł z jego intuicji: zamiast oskarżenia – szacunek i poszukiwanie pojednania.
Tak rodził się nowy etap: wizyty w synagogach, wspólne upamiętnianie ofiar Zagłady, rozwój dialogu żydowsko-chrześcijańskiego. Trudno go zrozumieć bez tamtego pierwszego, odważnego „nie” wobec teologii podejrzeń.
Rozmowa ze światem niewierzącym i z kulturą świecką
Otwierając okna Kościoła, Jan XXIII nie ograniczył się do innych wyznań. Zmierzył się również z rosnącą laicyzacją i niewiarą. Zamiast traktować ateistów czy agnostyków wyłącznie jako przeciwników, widział w nich rozmówców, z którymi można dzielić troskę o dobro wspólne.
W tym kluczu należy odczytać jego gesty wobec przywódców politycznych, także tych stojących daleko od Kościoła. W czasie kryzysu kubańskiego jego apele o opanowanie i dialog zostały wysłuchane zarówno w Waszyngtonie, jak i w Moskwie. Nie przemawiał jak polityk jednej strony konfliktu, lecz jak autorytet moralny szukający wspólnego mianownika: ochrony życia ludzkiego.
To nastawienie przeniknęło potem do Gaudium et spes, gdzie zapisano, że Kościół pragnie „szczerego dialogu” z niewierzącymi. Nie chodziło o taktykę, ale o przekonanie, że Bóg działa w sercu każdego człowieka, także tego, który nie deklaruje wiary. Spotkanie, wymiana argumentów, współpraca w dziełach miłosierdzia – stawały się nową drogą ewangelizacji, opartą na szacunku, nie na presji.
Jan XXIII a doświadczenie sumienia
Centralnym punktem tej wizji dialogu była godność sumienia. W Pacem in terris papież podkreślał, że ład społeczny i pokój opierają się na uznaniu praw osoby ludzkiej, zakorzenionych w jej naturze. Tym samym otworzył przestrzeń dla rozmowy z tymi, którzy nie podzielają wiary, ale uznają podstawowe zasady etyczne.
Sumienie – w jego ujęciu – nie było prywatną opinią, lecz zdolnością człowieka do rozpoznawania dobra i zła. Papież zachęcał, by wychowywać sumienia, a nie tylko nakładać zewnętrzne przepisy. Ten sposób myślenia pozwalał mu rozumieć, że w sporach moralnych nie wystarczy przywołać autorytetu Kościoła. Trzeba rozmawiać w języku rozumu, doświadczenia i wspólnych wartości.
Dlatego w dokumentach soborowych – rozwijających jego intuicje – tak mocno wybrzmiał temat wolności religijnej (Dignitatis humanae). Uznanie, że nikt nie może być zmuszany do przyjęcia wiary wbrew sumieniu, nie było słabością, lecz aktem zaufania: jeśli Kościół głosi prawdę, może to robić bez przemocy, w perspektywie dialogu i świadectwa życia.
Ciepło i odwaga w codzienności Kościoła po Soborze
Styl pasterski inspirowany Janem XXIII
Decyzje Jana XXIII i Soboru odcisnęły się na praktyce duszpasterskiej w parafiach, diecezjach i ruchach kościelnych. Coraz więcej proboszczów i biskupów zaczęło rozumieć, że ciepło i słuchanie nie są dodatkiem do „prawdziwej” misji, lecz jej integralną częścią.
Przykładowo, wizytacje biskupie przestały być jedynie kontrolą administracyjną. Coraz częściej towarzyszyły im spotkania z radami parafialnymi, młodzieżą, grupami zaangażowanymi społecznie. W wielu miejscach pojawiły się parafialne zespoły charytatywne, kawiarenki po Mszy Świętej, dyżury rozmów i spowiedzi w elastyczniejszych godzinach. To wszystko były małe „okna”, przez które Kościół próbował być bliżej ludzi.
W tym duchu rozwijały się też inicjatywy formacyjne: kręgi biblijne, spotkania dla małżeństw, ruchy odnowy liturgicznej. Ich celem nie było jedynie przekazywanie wiedzy, lecz budowanie wspólnoty, w której każdy może zadać pytanie, podzielić się wątpliwościami, poszukać razem odpowiedzi.
Dialog w rodzinie, szkole, miejscu pracy
Wizja Kościoła otwartego na dialog nie pozostała teorią. Przenikała do codziennych relacji ludzi wierzących. Wielu rodziców zaczęło inaczej patrzeć na rozmowy z dorastającymi dziećmi o wierze, moralności czy wyborze drogi życiowej. Zamiast oczekiwać bezwarunkowego posłuszeństwa, uczyli się towarzyszenia, słuchania, argumentowania.
Podobnie nauczyciele i katecheci, którzy zetknęli się z myślą soborową, częściej wybierali formę dialogu. Zamiast jedynie wykładać doktrynę, zapraszali uczniów do dyskusji, konfrontacji z konkretnymi sytuacjami. Trwałe przekonania – jak pokazywał przykład Jana XXIII – rodzą się nie z samego posłuszeństwa, ale z osobistego spotkania z prawdą.
W środowisku pracy obecność chrześcijan coraz częściej wyrażała się nie tyle w polemikach, ile w gotowości do współpracy, uczciwości, troski o słabszych. Tam, gdzie pojawiały się konflikty światopoglądowe, chrześcijańskie świadectwo polegało na spokojnym przedstawieniu własnego stanowiska, połączonym z szacunkiem dla rozmówcy. To praktyczna realizacja soborowego wezwania do dialogu: mocne przekonania bez agresji.
Cienie i napięcia: gdy dialog bywa źle rozumiany
Otwarcie na dialog nie obyło się bez napięć. W wielu środowiskach pojawiła się obawa, że rozmowa zastąpi głoszenie prawdy. Inni z kolei traktowali dialog jako pretekst do rozmywania nauczania czy dostosowywania go do każdej opinii większości. Jan XXIII – choć postrzegany jako „dobry papież” o łagodnym usposobieniu – nie proponował ani jednego, ani drugiego.
Jego postawa łączyła jasność doktryny z otwartością serca. Nie wzywał do rezygnacji z trudnych wymagań Ewangelii, lecz do tego, aby przedstawiać je w taki sposób, by człowiek czuł się zaproszony, a nie potępiony z góry. Ciepło nie miało być tanią sympatią, lecz odbiciem stylu Jezusa, który jednocześnie mówił: „nie grzesz więcej” i jadł przy jednym stole z grzesznikami.
Gdy dialog sprowadza się jedynie do uprzejmej wymiany zdań bez szukania prawdy, traci sens. Kiedy jednak jest wspólnym poszukiwaniem dobra, przy zachowaniu własnej tożsamości, staje się dokładnie tym, do czego Jan XXIII chciał prowadzić Kościół. To napięcie nie zniknęło – wciąż wymaga rozeznania i odwagi.
Dziedzictwo Jana XXIII w kolejnych pontyfikatach
Od Pawła VI do Franciszka: ciągłość i rozwinięcie
Choć Jan XXIII nie doczekał końca Soboru, jego następcy rozwijali rozpoczętą przez niego drogę. Paweł VI dokończył obrady soborowe, wprowadził w życie reformę liturgii i podjął historyczne gesty – jak spotkanie z patriarchą Atenagorasem czy przemówienie w ONZ jako „posłaniec pokoju”. Była to kontynuacja linii „Pacem in terris” w skali globalnej.
Jan Paweł II, odwołując się do Soboru, postawił mocno na dialog z kulturą, nauką, innymi religiami i niewierzącymi. Jego spotkania modlitewne w Asyżu, pielgrzymki do synagog i meczetów, debaty z przedstawicielami świata akademickiego – to rozwinięcie tej samej logiki: Kościół nie boi się wyjść na spotkanie. W licznych wystąpieniach papież z Polski przywoływał Jana XXIII jako tego, który „otworzył drzwi”.
Benedykt XVI, choć często postrzegany jako strażnik doktryny, wielokrotnie podkreślał, że prawda może się bronić jedynie w dialogu z rozumem. Jego wykład w Ratyzbonie czy gesty wobec anglikanów i tradycjonalistów pokazują, że widział on ciągłość między wiernością wierze a szczerym dialogiem. Papież Franciszek, w swojej prostocie i bliskości, nawiązuje natomiast do samego stylu Jana XXIII: ciepłe gesty, telefon do wiernego, wizyta w więzieniu czy ośrodku dla uchodźców – to konkretne przedłużenie tamtej postawy.
„Kościół wychodzący” jako echo „aggiornamento”
Współczesne hasło „Kościoła wychodzącego” – obecne szczególnie u papieża Franciszka – można czytać jako aktualizację intuicji Jana XXIII. Chodzi o wspólnotę, która nie czeka tylko za murami świątyni, ale wychodzi do peryferii: geograficznych i egzystencjalnych.
W praktyce oznacza to obecność Kościoła tam, gdzie toczy się życie: w szpitalach, szkołach, więzieniach, na ulicach wielkich miast i w małych miasteczkach. Oznacza także gotowość do towarzyszenia ludziom poranionym, zagubionym, wątpiącym – nie po to, by natychmiast ich poprawiać, lecz by najpierw ich wysłuchać. To, co Jan XXIII czynił jako papież odwiedzający rzymskie szpitale i więzienia, dziś przybiera wiele nowych form: wolontariatu, poradni, telefonów zaufania, wspólnot wsparcia.
„Aggiornamento” nie zakończyło się wraz z Soborem. W każdym pokoleniu trzeba na nowo pytać, jak mówić o Ewangelii językiem zrozumiałym, jak organizować życie wspólnoty, by była bardziej domem niż instytucją. Dziedzictwo Jana XXIII polega na odwadze, by te pytania stawiać bez lęku, ufając, że Duch Święty prowadzi Kościół przez dzieje.
Jan XXIII jako wzór dla liderów i zwykłych wiernych
Postać Jana XXIII bywa przywoływana nie tylko w Kościele, ale także w literaturze o przywództwie i komunikacji. W centrum stawia się jego zdolność do łączenia życzliwości z podejmowaniem twardych decyzji. Nie unikał ryzyka – zwołanie Soboru było krokiem ogromnie odważnym – a jednocześnie pozostał „Dobrym Papieżem”, kochanym przez zwykłych ludzi.
Kim był Jan XXIII i dlaczego nazywano go „Dobrym Papieżem”?
Jan XXIII, urodzony jako Angelo Giuseppe Roncalli, był papieżem w latach 1958–1963. Pochodził z ubogiej, chłopskiej rodziny w Lombardii, co ukształtowało jego prostotę, szacunek do zwykłego człowieka i styl mówienia zrozumiały dla wszystkich.
Miano „Dobrego Papieża” zdobył dzięki ciepłu i otwartości: odwiedzał szpitale, więzienia, rozmawiał z dziećmi, robotnikami i pracownikami Watykanu z tą samą serdecznością, co z kardynałami. Jego uśmiech, poczucie humoru i bliskość sprawiły, że przestał być postrzegany jak odległy monarcha, a stał się dla wielu ludzi prawdziwym, bliskim pasterzem.
Jakie doświadczenia z życia Jana XXIII ukształtowały jego podejście do Kościoła i świata?
Na jego spojrzenie na Kościół i świat mocno wpłynęły: ubogie, wiejskie dzieciństwo, służba jako kapelan na frontach I wojny światowej oraz wieloletnia praca dyplomatyczna w krajach o innej kulturze i religii (m.in. w Bułgarii, Turcji, Grecji, Francji).
Wojna uwrażliwiła go na cierpienie ponad podziałami narodowymi i ideologicznymi, a dyplomacja nauczyła słuchania ludzi spoza Kościoła bez tonu wyższości. Dzięki temu widział Kościół jako rodzinę, która ma być blisko najsłabszych, oraz wierzył, że dialog z innymi wyznaniami i niewierzącymi jest koniecznością, a nie zagrożeniem.
Na czym polegała odwaga Jana XXIII jako papieża?
Odwaga Jana XXIII polegała przede wszystkim na gotowości do przełamywania schematów. Choć wielu kardynałów widziało w nim papieża „przejściowego”, szybko podjął decyzje, które okazały się przełomowe dla całego Kościoła, przede wszystkim zwołanie Soboru Watykańskiego II.
Nie bał się patrzeć na świat bez lęku: zamiast zamknąć Kościół w defensywie wobec zimnej wojny i napięć ideologicznych, zaproponował drogę dialogu. W encyklice „Pacem in terris” zwrócił się nie tylko do katolików, ale do „wszystkich ludzi dobrej woli”, podkreślając, że istnieją wspólne wartości, takie jak pokój i prawa człowieka, które mogą łączyć ludzi ponad podziałami.
Dlaczego Jan XXIII zwołał Sobór Watykański II i co to znaczyło dla Kościoła?
Jan XXIII uważał, że Kościół potrzebuje „aggiornamento”, czyli odnowy i odświeżenia swojego języka, struktur oraz sposobu działania wobec wyzwań współczesnego świata. Sobór Watykański II miał być przestrzenią wspólnego wsłuchania się w Ewangelię i w znaki czasu oraz szukania sposobu, jak głosić wiarę w nowej epoce.
Zwołanie soboru, po ponad 90 latach od Soboru Watykańskiego I, było odważnym krokiem wbrew obawom wielu hierarchów. W efekcie Kościół otworzył się bardziej na dialog z innymi religiami, światem świeckim i ludźmi niewierzącymi, a także podkreślił swoje duszpasterskie zadanie bycia blisko człowieka.
Jak styl bycia Jana XXIII wpływał na relacje w Kościele i poza nim?
Styl bycia Jana XXIII cechowały ciepło, prostota i poczucie humoru. Umiał rozładować napięcie żartem, a jednocześnie nie uciekał od trudnych tematów. Dzięki temu obniżał dystans i budował zaufanie, co ułatwiało rozmowy o wymagającym nauczaniu Kościoła.
Jego otwarte drzwi i otwarte serce sprawiały, że ludzie czuli się wysłuchani i szanowani, niezależnie od pozycji, wykształcenia czy przekonań. W praktyce przekładało się to na większą wrażliwość Kościoła na cierpienie, marginalizację i biedę – papież stawał się znakiem Boga bliskiego człowiekowi, a nie tylko strażnikiem doktryny.
Na czym polega dziedzictwo Jana XXIII dla współczesnego Kościoła?
Dziedzictwo Jana XXIII widoczne jest przede wszystkim w trwałym zwrocie Kościoła ku dialogowi: z innymi wyznaniami, religiami, niewierzącymi oraz ze współczesną kulturą. Jego pontyfikat pokazał, że można łączyć wierność wierze z otwartością, życzliwością i gotowością słuchania.
Papież „Dobry” pozostawił po sobie obraz Kościoła jako rodziny, która ma być blisko ludzi, szczególnie cierpiących i wykluczonych. Sobór Watykański II, który zwołał, do dziś kształtuje liturgię, duszpasterstwo i sposób, w jaki Kościół próbuje rozmawiać ze światem, nie rezygnując z własnej tożsamości.
Najbardziej praktyczne wnioski
Jan XXIII, początkowo postrzegany jako „papież przejściowy”, stał się jednym z najbardziej wpływowych papieży XX wieku dzięki połączeniu ciepła, odwagi i decyzji o zwołaniu Soboru Watykańskiego II, który otworzył Kościół na dialog ze światem.
Chłopskie pochodzenie i wychowanie w ubogiej, wielopokoleniowej rodzinie nauczyły go prostoty języka i szacunku dla zwykłych ludzi, co później przełożyło się na styl sprawowania papieskiej posługi – bardziej jak ojca rodziny niż urzędnika.
Doświadczenia kapelana na froncie I wojny światowej wzmocniły jego sprzeciw wobec nacjonalizmu i ideologii totalitarnych oraz przekonanie, że Kościół musi być wrażliwy na cierpienie ludzi i aktywnie zabiegać o pokój.
Wieloletnia posługa dyplomatyczna w krajach o innych religiach i kulturach nauczyła go dialogu bez wyższości i moralizowania, co stało się fundamentem jego otwarcia na inne wyznania i niewierzących.
Przydomek „Dobry Papież” wynikał z jego codziennego stylu: bliskości, spontaniczności, uśmiechu i łamania wizerunku papieża jako odległego monarchy, co zmieniało relacje w Kościele na bardziej pastoralne.
Poczucie humoru Jana XXIII było narzędziem duszpasterskim: rozbrajało napięcia, obniżało dystans i ułatwiało podejmowanie trudnych tematów w atmosferze szacunku i zaufania.
