Kim był św. Tomasz z Akwinu i dlaczego wciąż do niego wracamy
Krótki portret myśliciela, który „ochrzcił” Arystotelesa
Św. Tomasz z Akwinu (1225–1274) to dominikanin, teolog i filozof, który na trwałe ukształtował myślenie chrześcijańskie. Nazywany jest Doktorem Anielskim, ale za tym poetyckim tytułem stoi bardzo trzeźwy, „ziemski” rozum. Tomasz nie był wizjonerem od ekstaz i prywatnych objawień, lecz filozofem, który cierpliwie porządkował argumenty, odwołując się do logiki, doświadczenia i autorytetu Pisma.
Jego największą zasługą było połączenie wiary chrześcijańskiej z filozofią Arystotelesa. W czasach Tomasza filozofia grecka powracała do Europy przez przekłady arabskie. Dla wielu wyglądało to jak zagrożenie dla wiary. Tomasz poszedł inną drogą: uznał, że prawda jest jedna, a jeśli paganin Arystoteles odkrył coś prawdziwego o świecie, to nie może to ostatecznie sprzeciwiać się Objawieniu. Zamiast więc odrzucać grecką filozofię, włączył ją w chrześcijański system myśli.
Stąd bierze się specyfika jego stylu: chłodna analiza, powolne rozbieranie przeciwnych argumentów, unikanie emocjonalnych skrótów. Ta metoda jest widoczna także w jego rozważaniach o istnieniu Boga. Najsłynniejszym ich fragmentem jest pięć argumentów zwanych „pięcioma drogami”.
Co to znaczy, że pięć dróg to „drogi”, a nie „dowody matematyczne”
Określenie „pięć dróg” (quinque viae) bywa mylące, jeśli kojarzy się je z dowodem w sensie matematycznym. Tomasz nie próbował przeprowadzić eksperymentu w stylu: „Jeśli wykonasz test, wynik zawsze wyjdzie taki sam”. Mówi raczej o drogach rozumowania, o sposobach, w jakie ludzki umysł może dojść do wniosku, że rzeczywistość nie wyjaśnia się sama i domaga się Bytu Pierwszego.
Każda z pięciu dróg ma podobną strukturę:
obserwacja jakiegoś aspektu świata (ruch, powstawanie, zmienność, porządek),
analiza, co z tego wynika, jeśli pomyśleć to konsekwentnie,
zatrzymanie się na punkcie, w którym dalsze cofanie się „w nieskończoność” przestaje cokolwiek wyjaśniać,
konkluzja: trzeba przyjąć istnienie Bytu, który sam nie wymaga przyczyny.
Nie jest to więc magia, ale filozoficzna próba zrozumienia, dlaczego w ogóle istnieje cokolwiek, zamiast „niczego”. Tomasz nie mówi: „Tu kończy się nauka, więc wstawiamy Boga”. Raczej: „Jeśli poważnie traktować to, co odkrywa nauka i rozum, to pytanie o ostateczne wyjaśnienie nie znika, tylko się wyostrza”.
Dlaczego pięć dróg wciąż inspiruje początkujących
Dla wielu osób pierwsze spotkanie z filozofią św. Tomasza jest zaskakujące. Zamiast pobożnych haseł pojawia się precyzyjna, chwilami surowa argumentacja. W praktyce pięć dróg przyciąga z kilku powodów:
porządkuje myślenie – pokazuje, jak z prostych obserwacji (wszystko się zmienia, rzeczy powstają i giną) można przejść do dużych wniosków;
uczy odróżniać poziomy wyjaśnień – inaczej wyjaśniamy, jak coś działa (nauka), a inaczej, dlaczego w ogóle może działać (filozofia);
pomaga uniknąć tanich konfliktów wiary z nauką – u Tomasza nie ma wojny z rozumem: rozum ma zrobić swoją robotę do końca;
jest dobrym treningiem logicznym – nawet jeśli ktoś nie zgadza się z wnioskami, uczy się myśleć konsekwentnie.
Dla początkujących ważne jest, by nie czytać pięciu dróg jako magicznych „formułek na ateistę”. To raczej zaproszenie do długiego, cierpliwego ćwiczenia się w patrzeniu na rzeczywistość z większą głębią.
Źródło: Pexels | Autor: Suzy Hazelwood
Jak czytać pięć dróg św. Tomasza, żeby miało to sens
Różnica między nauką, filozofią a teologią
Przed wejściem w same argumenty warto ustawić sobie „mapę dziedzin”. Św. Tomasz zakłada, że:
nauki szczegółowe (fizyka, biologia, astronomia) pytają: jak działa dany wycinek świata i jakie prawa nim rządzą;
filozofia pyta: co musi być prawdą o rzeczywistości jako całości, aby nauki w ogóle miały „co” badać;
teologia korzysta z Objawienia (Pismo, Tradycja), ale nie rezygnuje z rozumu i z narzędzi filozofii.
Pięć dróg należy do filozofii, nie do fizyki i nie do teologii w ścisłym sensie. Tomasz wychodzi z obserwacji świata, ale jego celem nie jest opis zjawisk – tym zajmują się nauki empiryczne. Celem jest dotarcie do metafizycznych założeń, np. że nie ma nieskończonego łańcucha przyczyn, które same wymagają wyjaśnienia.
Kto czyta pięć dróg jak traktat z fizyki, szybko się rozczaruje. Kto czyta je jak zbiór pobożnych haseł – też. Trzeba je widzieć jako pomost między światem doświadczenia a pytaniem o ostateczny fundament istnienia.
Czego pięć dróg nie robi – typowe nieporozumienia
W sporach o pięć dróg często powtarzają się te same zarzuty. Wiele z nich wynika z pomieszania poziomów albo zbyt uproszczonego odczytania Tomasza. Kilka przykładów:
„Tomasz tylko mówi: wszystko ma przyczynę, więc Bóg jest przyczyną” – w oryginale Tomasz nie mówi, że „wszystko ma przyczynę”, lecz że to, co jest przyczynowane, wymaga przyczyny. Byt konieczny (który ma istnienie „z siebie”) nie podpada pod tę zasadę;
„To dziura w wiedzy: nie wiemy, skąd coś się wzięło, więc wstawiamy Boga” – drogi nie odwołują się do ignorancji („bo nie wiemy”), tylko do tego, co już wiemy: że zachodzi zmiana, że istnieje porządek, że byty są przygodne. To nie jest argument: „nie wiemy, skąd to, więc Bóg”; raczej: „z tego, co wiemy, wynika, że przygodne byty nie wyjaśniają same siebie”;
„Nauka wszystko wyjaśni, więc Bóg jest zbędny” – nawet gdyby nauka opisała każdy proces fizyczny co do szczegółu, nadal pozostaje pytanie o to, dlaczego w ogóle istnieje porządek natury zamiast chaosu albo nicości. Tu zaczyna się metafizyka.
Rozumienie pięciu dróg wymaga cierpliwości, ale też uczciwości: nie ma sensu przypisywać Tomaszowi argumentów, których nie używa, tylko dlatego, że łatwo je obalić. Znacznie ciekawsze jest zmierzenie się z tym, co faktycznie napisał.
Jak praktycznie czytać argumenty Tomasza
Początkującemu pomaga kilka prostych zasad:
Zawsze szukaj punktu startowego – każda droga zaczyna się od konkretu: ruch, przyczynowość, konieczność, stopnie doskonałości, celowość. Upewnij się, że rozumiesz, o jakiej obserwacji mówi Tomasz;
Śledź jedno przejście naraz – nie próbuj ogarniać całego argumentu w jednej chwili. Zobacz, jak powoli przechodzi od obserwacji do wniosku: czasem w tekście brakuje „kroku pośredniego”, który trzeba dopowiedzieć na podstawie całości jego filozofii;
Rozróżniaj różne rodzaje nieskończoności – Tomasz odrzuca „nieskończony łańcuch przyczyn w sensie zależności aktualnej”, a nie abstrakcyjną nieskończoność matematyczną czy potencjalną przeszłość w czasie;
Odróżniaj „pierwszą przyczynę w czasie” od „pierwszej przyczyny w porządku bytu” – to jedno z najczęstszych miejsc nieporozumień. Pierwsza przyczyna u Tomasza nie oznacza „pierwszej rzeczy na osi czasu”, ale fundament, bez którego cały łańcuch by nie istniał teraz.
Dobra praktyka dla początkującego to przepisać sobie każdą z dróg własnymi słowami, w kilku punktach, i spróbować wskazać słabe ogniwa. Dopiero wtedy, gdy rozumie się argument od środka, krytyka lub zgoda ma sens.
Źródło: Pexels | Autor: Mehdi Batal
Pierwsza droga: z ruchu do Pierwszego Poruszyciela
Co Tomasz rozumie przez „ruch”
W codziennym języku ruch to przesuwanie się w przestrzeni: samochód jedzie, piłka leci, człowiek idzie. U Arystotelesa i Tomasza pojęcie ruchu jest szersze: oznacza każdą zmianę, przechodzenie z jednego stanu do innego. Ruch to na przykład:
podgrzewanie wody (zmiana temperatury),
wzrost rośliny (zmiana wielkości i kształtu),
dojrzewanie człowieka (zmiana cech i możliwości),
przejście z niewiedzy do wiedzy (zmiana w sferze poznania).
Tomasz mówi, że ruch to przejście z możności do aktu. Coś, co może być, staje się tym rzeczywiście: z możności „zimna” woda staje się rzeczywiście „gorąca”, z możności „niewiedzy” umysł przechodzi do „wiedzy”. Ten język może brzmieć abstrakcyjnie, ale dotyczy zwykłych zmian, które wszyscy obserwujemy.
Struktura pierwszej drogi krok po kroku
Argument z ruchu można uporządkować w kilku zdaniach:
W świecie zachodzi ruch, czyli zmiana (empiryczna obserwacja).
Każda rzecz poruszana (zmieniana) jest poruszana przez coś innego – nie może przejść z możności do aktu pod tym samym względem sama z siebie.
Łańcuch rzeczy poruszających się wzajemnie nie może iść w nieskończoność w sensie przyczyn aktualnie działających.
Musi istnieć pierwszy Poruszyciel, który sam nie jest poruszany przez nic innego.
Ten Poruszyciel to to, co wszyscy nazywają Bogiem.
Kluczowe są dwa momenty: rozumienie, dlaczego coś w możności wymaga poruszyciela oraz dlaczego nieskończony regres przyczyn aktualnych niczego nie wyjaśnia. Dla początkującego najtrudniejsze jest zwykle zrozumienie różnicy między „łańcuchem w czasie” a „łańcuchem aktualnych zależności”.
Łańcuch zależności aktualnych – prosty przykład
Wyobraź sobie, że kucharz miesza zupę łyżką. Można opisać to zdarzenie w łańcuchu zależności:
zupa się porusza, bo porusza się łyżka,
łyżka się porusza, bo porusza się ręka,
ręka się porusza, bo działają mięśnie,
mięśnie działają, bo są pobudzane przez impulsy nerwowe,
impulsy nerwowe istnieją dzięki złożonej fizjologii i tak dalej.
Ten łańcuch jest aktualny: wszystkie elementy działają jednocześnie. Jeśli ręka przestanie się poruszać, łyżka i zupa także. Tomasz twierdzi, że taki łańcuch zależności nie może być nieskończony, bo wtedy żadna część nie miałaby własnego „źródła ruchu” – byłaby tylko przekazywaniem czegoś, czego sama nie ma „z siebie”. Musi więc istnieć coś, co jest źródłem ruchu nie jako ogniwo łańcucha, lecz jako jego fundament.
To właśnie Tomasz nazywa Pierwszym Poruszycielem: Bytem, który jest „czystym aktem”, nie przechodzi z możności do aktu, ale sam jest pełnią aktualności. Nie chodzi mu o „pierwszą rzecz w czasie, która kiedyś dawno dała światu kopa”, lecz o to, co podtrzymuje ruch i zmiany teraz.
Jak ta droga może pracować w myśleniu dzisiaj
Współczesna fizyka opisuje ruch i zmiany znacznie precyzyjniej, niż potrafili to uczynić Arystoteles i Tomasz. Nie obala to jednak samej struktury argumentu. Równania, prawa zachowania energii, modele kosmologiczne – to wszystko odpowiada na pytanie: jak zmiany zachodzą. Pytanie Tomasza brzmi: dlaczego w ogóle jest świat, w którym mogą zachodzić zmiany, zamiast nicości.
Dla początkującego dobrym ćwiczeniem jest zastanowienie się, co znaczyłoby, że nic absolutnie nie istnieje: żaden czas, żadne prawa natury, żadna energia, żadna możliwość. Z takiego „nic” nie może „samo z siebie” wyłonić się cokolwiek. Ludzkie doświadczenie ruchu i zmian u Tomasza staje się więc punktem wyjścia do stwierdzenia, że u podstaw rzeczywistości musi być coś, co „nie staje się”, ale „jest”.
Źródło: Pexels | Autor: Mikhail Nilov
Druga droga: z przyczynowości sprawczej do Pierwszej Przyczyny
Przyczyna sprawcza – coś więcej niż „ktoś coś zrobił”
Jak Tomasz rozumie łańcuch przyczyn
W codziennej mowie „przyczyna” kojarzy się z prostym schematem: „uderzył – stłukł”, „zrobił – odpowiada”. U Tomasza przyczyna sprawcza to każdy czynnik, dzięki któremu coś w ogóle zaczyna istnieć lub dzieje się jako pewne zdarzenie. Chodzi nie tylko o działania ludzi, ale też o:
procesy fizyczne (ogień jest przyczyną rozgrzania metalu),
procesy biologiczne (rodzice są przyczyną powstania organizmu),
procesy na poziomie bytu (istnienie czegoś jest przyczynowane przez coś innego).
Druga droga wychodzi z prostego doświadczenia: rzeczy w świecie nie są „z siebie”, lecz pojawiają się jako skutki. Dom jest skutkiem działania budowniczego, drzewo – skutkiem wzrostu z ziarna i działania środowiska, myśl – wynika z pracy umysłu. Tomasz pyta tu nie tyle „kto konkretnie zbudował ten dom”, ale „jak w ogóle możliwe jest, że istnieje ciąg bytów będących skutkami czegoś wcześniejszego”.
Szkic drugiej drogi w kilku krokach
Jeśli przełożyć techniczny łaciński tekst na prosty schemat, druga droga wygląda mniej więcej tak:
W świecie dostrzegamy uporządkowany porządek przyczyn i skutków – nic, co jest przyczynowane, nie jest przyczyną samego siebie.
Nie można iść w nieskończoność w łańcuchu przyczyn sprawczych, które same wymagają przyczyny.
Musi istnieć Pierwsza Przyczyna, która nie jest skutkiem żadnej innej i od której zależy istnienie wszystkich pozostałych.
To, co pełni rolę takiej Pierwszej Przyczyny, nazywane jest Bogiem.
Tu znowu kluczowe jest rozróżnienie między nieskończonością „w czasie” (czy świat miał początek) a nieskończonością w porządku zależności bytu. Tomasz nie musi zakładać, że świat miał początek, żeby argument z przyczynowości działał. Nawet wieczny wszechświat – jeśli jest złożony z bytów, które nie mają istnienia „z siebie” – dalej wymagałby Pierwszej Przyczyny.
Przyczyna, która daje istnienie „tu i teraz”
Przydatny obraz to świeca stojąca na świeczniku. Można prześledzić łańcuch: światło w pokoju jest skutkiem płomienia, płomień jest skutkiem zapalonego knota, knot – skutkiem obecności wosku itd. Ale jest też inny typ zależności: świeca stoi na świeczniku, świecznik stoi na stole, stół stoi na podłodze, podłoga opiera się na stropie, strop na ścianach, ściany na fundamencie.
Ten drugi łańcuch nie jest kolejnością w czasie, ale strukturą podtrzymywania. Jeśli w danym momencie usuniemy fundament, cała reszta przestaje stać. Tak właśnie Tomasz myśli o przyczynowości sprawczej w sensie metafizycznym: chodzi o to, że istnienie bytów przygodnych jest „teraz” zależne od czegoś, co nie jest przygodne.
Dlatego mówienie, że „być może wszechświat jest nieskończenie stary” nie obala argumentu. Niezależnie od wieku świata pytanie pozostaje: czy jest w nim choć jeden byt, który „ma istnienie z siebie”, czy wszystkie istnieją jak cegły w ścianie – utrzymywane przez coś, co nie jest tylko kolejną cegłą?
Skutek, który nie tłumaczy sam siebie
Rozważ prostą scenę: szereg wagonów na torach zaczyna się toczyć. Widzisz, że szósty wagon ciągnie siódmy, piąty – szósty, czwarty – piąty i tak dalej. Sam fakt, że każdy kolejny wagon ciągnie następny, nie wyjaśnia jeszcze, skąd się bierze ruch całego składu. Jeśli wszystkie wagony są z definicji pojazdami, które nie poruszają się same, potrzebna jest lokomotywa, która ma moc napędową „z siebie” (albo z zasilania, ale w tym przykładzie to ona jest źródłem ruchu dla wagonów).
Tak wygląda podstawowa intuicja Tomasza:
byt przygodny (taki, który mógłby nie istnieć) nie jest wystarczającym wyjaśnieniem własnego istnienia,
łańcuch takich bytów, które tylko „przekazują dalej” istnienie, nigdzie go nie „produkując”, nie tłumaczy, czemu cokolwiek istnieje,
musi więc istnieć coś, co nie jest przygodne, lecz konieczne – nie otrzymuje istnienia, ale jest jego źródłem.
O takiej przyczynie Tomasz myśli, gdy mówi o Bogu jako o „Pierwszej Przyczynie” – nie o pierwszej w kalendarzu, lecz o pierwszej w porządku zależności bytowej. Jeśli kiedyś świat miał początek – dobrze. Jeśli istniałby odwiecznie – również wymagałby tego samego metafizycznego fundamentu.
Trzecia droga: z bytu przygodnego do Bytu Koniecznego
Trzecia droga rozwija intuicję drugiej, ale kieruje uwagę nie tyle na „łańcuch przyczyn”, ile na samą modalność bytów – na to, że są one możliwe, a nie konieczne. Tomasz zaczyna od prostego spostrzeżenia: w świecie spotykamy rzeczy, które:
powstają i przemijają (ludzie, zwierzęta, gwiazdy),
mogłyby nie istnieć (nic nie sprzeciwia się temu, by nie było akurat tego drzewa czy tej planety).
Takie byty nazywa przygodnymi (kontyngentnymi). Mogą być, ale nie muszą. Ich istnienie nie wynika z samej ich natury – coś je „dociąga” od możliwości do rzeczywistości.
Dlaczego same byty przygodne nie wystarczą
Wyobraź sobie miasto złożone wyłącznie z mieszkań wynajmowanych. Każdy lokator ma mieszkanie tylko dlatego, że je wynajmuje. Gdybyś szedł od drzwi do drzwi i pytał: „Czyje to jest?”, słyszałbyś odpowiedzi w stylu: „A, ja tu tylko wynajmuję od kogoś innego”. Gdyby w całym mieście nigdzie nie było właściciela, wynajmowanie nie miałoby sensu – nikt nie miałby prawa udostępniać lokalu.
Podobnie jest z bytami przygodnymi. Jeśli wszystko, co istnieje, jest tylko „wynajmującym istnienie”, to:
albo w pewnym momencie nie było nic (co jest nie do pogodzenia z faktem, że coś teraz jest),
albo istnienie musi ostatecznie „należeć” do czegoś, co ma je z natury, a nie na zasadzie pożyczki.
Tomasz formułuje to surowym, scholastycznym językiem, ale sens jest bardzo codzienny: jeśli wszystko może nie być, to w którymś układzie wszystko faktycznie nie byłoby. A jeśli kiedyś nie byłoby nic, nie byłoby też niczego, co mogłoby zacząć istnieć, bo „nic” nie ma mocy sprawczej.
Byt konieczny – co to właściwie znaczy
U Tomasza byt konieczny to taki, który nie może nie istnieć – nie dlatego, że „tak wyszło”, ale dlatego, że nie ma w nim żadnej wewnętrznej możliwości nieistnienia. Nie ma w nim mieszaniny „możności i aktu” w tym sensie, w jakim jest ona w bytach przygodnych. To, że istnieje, nie zależy od niczego zewnętrznego.
Trzecia droga prowadzi więc do wniosku, że:
istnieją byty przygodne – o tym świadczy doświadczenie;
nie może być tak, że istnieją wyłącznie byty przygodne, bez żadnego bytu koniecznego;
musi istnieć przynajmniej jeden byt konieczny, który jest przyczyną istnienia bytów przygodnych, a sam swojej konieczności nie zawdzięcza niczemu innemu;
taki byt konieczny odpowiada temu, co rozumie się pod nazwą Boga.
Tu pojawia się znane z „Sumy teologicznej” rozróżnienie: są byty konieczne, które zawdzięczają swoją konieczność czemuś innemu (np. niektóre struktury matematyczne można tak interpretować w porządku logicznym), oraz byt konieczny z siebie – który jest początkiem wszelkiej innej konieczności. To ten ostatni interesuje Tomasza.
Czwarta droga: stopnie doskonałości a doskonałość absolutna
Ta droga bywa dla współczesnego czytelnika najmniej intuicyjna, bo Tomasz posługuje się pojęciami „doskonałości”, „prawdy”, „dobroci”, które brzmią moralistycznie. Tymczasem chodzi mu o coś bliższego temu, co dziś nazwalibyśmy stopniem realizacji pewnej właściwości.
W świecie obserwujemy stopniowanie cech:
coś może być bardziej lub mniej ciepłe,
bardziej lub mniej żywe (roślina, zwierzę, człowiek),
bardziej lub mniej poznawczo doskonałe (zmysł, rozum),
bardziej lub mniej dobre (np. narzędzie sprawne lub wadliwe).
Zdaniem Tomasza takie stopniowanie zakłada istnienie pewnego wzorca – miary maksymalnej. Mówimy, że jeden nóż jest „lepszy” od drugiego, bo odnosi się go do idei noża doskonałego, który idealnie spełnia swoją funkcję. Mówimy, że jedna wiedza jest „pełniejsza” od innej, bo porównujemy je z pełnym poznaniem prawdy w danej dziedzinie.
Od stopniowania do „maksimum w rodzaju”
Schemat tej drogi można ułożyć tak:
W rzeczach stwierdzamy stopnie doskonałości: coś jest bardziej lub mniej prawdziwe, dobre, szlachetne.
Stopniowanie zakłada odniesienie do pewnego maksimum w danym rodzaju – miary, według której orzekamy „bliższe” lub „dalsze”.
Musi więc istnieć coś, co jest maksimum w dziedzinie bytu, prawdy i dobra.
To maksimum stanowi przyczynę istnienia, doskonałości i dobra wszystkich rzeczy, bo w metafizyce Tomasza „przyczyna formalna” i „przyczyna wzorcza” są ze sobą powiązane.
Tym maksimum bytu, prawdy i dobra jest to, co nazywane jest Bogiem.
Kluczowy jest tu arystotelesowski sposób myślenia: to, co jest „bardziej bytem” (pełniej zaktualizowanym), jest w pewien sposób przyczyną tego, co ma byt w sposób uboższy. Życie roślinne jest pełniejsze niż sama struktura mineralna, życie zwierzęce – pełniejsze niż roślinne, życie rozumne – pełniejsze niż zmysłowe. Cała ta skala bytu wskazuje, że pojęcie „bytu” nie jest puste, lecz stopniowalne w odniesieniu do jakiejś pełni.
Pięć dróg jako szkoła myślenia, nie tylko jako „dowody”
Pięć dróg można czytać jak zestaw argumentów za istnieniem Boga, ale można też potraktować je jako warsztat logiczny i metafizyczny. Kto przejdzie przez nie uczciwie, nabywa kilku umiejętności przydatnych także poza filozofią religii:
śledzenie ukrytych założeń w dyskusjach (np. skąd bierzemy pojęcie „przygodności” albo „prawa natury”),
rozbijanie długiego rozumowania na pojedyncze kroki i badanie każdego z nich osobno,
oddzielanie tego, co dotyczy istnienia czegoś, od tego, co dotyczy jego natury.
Proste ćwiczenie: wziąć jedną z dróg i spróbować odnaleźć w niej trzy momenty – opis doświadczenia, przejście z doświadczenia do metafizyki oraz wniosek o Bogu. Potem zadać sobie pytanie, który z tych momentów budzi największy opór i dlaczego. U jednych problemem będzie samo przyjęcie metafizyki, u innych – definicja przygodności, u jeszcze innych – przejście od „Pierwszej Przyczyny” do „Boga modlitwy”.
Od Boga filozofów do Boga wiary
Tomasz jest teologiem, ale w pięciu drogach świadomie ogranicza się do filozofii. Dochodzi do obrazu Boga jako:
Pierwszego Poruszyciela (czysty akt),
Pierwszej Przyczyny sprawczej,
Bytu Koniecznego,
Maksimum bytu, prawdy i dobra,
Inteligentnej przyczyny porządku celowego w świecie.
To jeszcze nie jest Bóg Biblii, Trójca Święta, Bóg historii zbawienia. Tomasz nazywa tego Boga „Bogiem filozofów” – Bogiem, do którego dochodzi sam rozum. Dopiero na tym fundamencie buduje teologię objawioną. Dla początkującego to ważne rozdzielenie: inne narzędzia prowadzą do uznania, że istnieje absolutny fundament bytu, inne do wiary w Boga, który przemawia w historii.
Dlaczego te drogi wciąż inspirują
Spór o pięć dróg nie ucichł, choć minęły wieki. Filozofowie, fizycy, teologowie, sceptycy – wszyscy na swój sposób się do nich odnoszą. Jedni widzą w nich przeżytek średniowiecza, inni – zadziwiająco żywy sposób myślenia o rzeczywistości. Ich siła tkwi nie tyle w samej formie, ile w kilku prostych intuicjach, które ciągle wracają:
świat nie jest oczywisty – fakt, że „coś jest, a nie nic”, domaga się wyjaśnienia,
zmiana, przyczynowość, porządek, stopniowanie – to nie są „iluzje”, ale struktury realnego świata,
nawet najbardziej rozwinięta nauka zakłada pewien „grunt” metafizyczny, którego sama nie analizuje,
Typowe nieporozumienia wokół pięciu dróg
Wokół pięciu dróg narosło sporo uproszczeń. Część z nich wynika z czytania Tomasza kategoriami współczesnymi, zwłaszcza przez pryzmat fizyki czy logiki formalnej. Kilka wątpliwości pojawia się niemal zawsze i dobrze je mieć przed oczami, gdy się z tymi tekstami pracuje.
„To tylko dawne wersje argumentu z przyczyny” – w podręcznikach często sprowadza się wszystkie drogi do jednego schematu: „wszystko ma przyczynę, więc musi być Pierwsza Przyczyna”. U Tomasza tak to nie wygląda. Każda droga wychodzi z innego aspektu świata: ruchu, sprawczości, przygodności, stopniowania, celowości. Miejsca, w których pojawia się „pierwszość”, nie są prostą kalką.
„Łamie zasadę, że wszystko ma przyczynę, bo Bóg już jej nie ma” – Tomasz nigdzie nie twierdzi, że „wszystko ma przyczynę w ogóle”. Mówi raczej: byty przygodne albo zmienne wymagają przyczyny. Bóg nie jest „jednym bytem w szeregu”, który przypadkiem jest z niego wyjęty, lecz fundamentem całego porządku przyczynowego.
„To były luki w ówczesnej nauce” – zarzut „boga luk” zakłada, że Tomasz szuka wyjaśnienia dla tego, czego nauka jeszcze nie znała. Tymczasem jego rozumowanie nie zatrzymuje się na braku wiedzy empirycznej, tylko na poziomie metafizycznych struktur: aktu i możności, przygodności, konieczności. Rozwój fizyki nie rozwiązuje tych pytań, choć może inspirować do ich stawiania na nowo.
Kiedy ktoś mówi: „Fizyka kwantowa obaliła pierwszą drogę”, zwykle ma na myśli inny typ „przyczynowości” niż ten, o którym dyskutuje Tomasz. U niego przyczynowość nie jest funkcją matematyczną ani prawdopodobieństwem, tylko realnym przechodzeniem od możności do aktu – niezależnie od tego, czy opis techniczny tego przejścia jest klasyczny, kwantowy, czy jeszcze inny.
Co pięć dróg mówi, a czego wcale nie obiecuje
Oczekiwanie wobec pięciu dróg bywa za wysokie albo źle skierowane. Traktuje się je jak pięć matematycznych dowodów, które „zmiażdżą” każdego sceptyka. Tak nie funkcjonuje filozofia Tomasza.
Po pierwsze, drogi:
nie „dowodzą” Boga jak twierdzenia Pitagorasa – pokazują, że pewien sposób rozumienia świata (realizm metafizyczny, zasada racji dostatecznej) naturalnie prowadzi do przyjęcia absolutnego fundamentu bytu;
nie rozstrzygają wszystkich sporów religijnych – nie mówią, czy Bóg jest osobowy w sensie chrześcijańskim, czy objawił się w tej, a nie innej tradycji;
nie udowadniają, że świat „musi” być taki, jak go opisuje dana religia – łączą raczej pewien typ metafizyki z minimalnym obrazem boskości.
Po drugie, drogi stawiają wymagania. Kto chce z nich uczciwie korzystać, musi przyjąć choćby to, że:
pojęcia takie jak „istnienie”, „akt”, „możność” czy „przyczyna” nie są tylko słowami, lecz opisują realne aspekty bytu,
świat nie jest sam dla siebie ostatecznym wyjaśnieniem – domaga się racji poza sobą.
Jeśli ktoś odrzuca te założenia już na starcie, pięć dróg będzie go irytować, tak jak irytuje kogoś geometria, kto uważa, że w ogóle nie ma żadnej przestrzeni.
Jak dziś praktycznie korzystać z myśli Tomasza
Św. Tomasz może wydawać się odległy: łacińskie terminy, scholastyczna struktura, odwołania do Arystotelesa. A jednak jego sposób myślenia można przenieść w bardzo konkretne sytuacje – także takie, które wcale nie dotyczą religii.
Dobrym polem ćwiczeń są rozmowy o „ostatecznych pytaniach”, które prędzej czy później pojawiają się przy kawie, w pracy naukowej czy w gabinecie terapeutycznym: „czy życie ma sens?”, „czy jesteśmy tylko zbiorem procesów fizycznych?”, „czy wolność nie jest iluzją?”. Myślenie tomistyczne podsuwa kilka prostych narzędzi.
Oddzielaj poziomy wyjaśniania. Gdy ktoś mówi: „Mózg produkuje świadomość”, pytań jest kilka: w jakim sensie „produkuje”? Czy chodzi o przyczynę sprawczą, warunek konieczny, korelację? Tomasz zmusza, żeby dopytać: o jakim typie przyczynowości mowa.
Sprawdzaj, czy nie miesza się możności z aktem. W języku potocznym często mówimy: „wszystko jest możliwe”, „świat mógłby wyglądać całkiem inaczej”. Tomasz pytałby: które z tych możliwości mają realną podstawę, a które są czysto słowne. Przykład: „człowiek może żyć 300 lat” – biologicznie nie, w bajce tak. Metafizyka uczy odróżniać jedno od drugiego.
Uświadamiaj sobie założenia. Deklaracja: „świat po prostu jest i nie ma sensu pytać ‘dlaczego’” też jest tezą metafizyczną, a nie „brakiem tez”. Tomizm podpowiada, by takie zdanie traktować na równi z twierdzeniem: „świat ma rację ostateczną poza sobą” – oba wymagają uzasadnienia.
Zdarza się, że ktoś opisuje swoje życie słowami: „tak wyszło, jakoś się ułożyło”. W duchu Tomasza można tu zadać pytania, które wcale nie muszą brzmieć „pobożnie”: jakie przyczyny faktycznie doprowadziły cię tu, gdzie jesteś? Co było tylko „materią” wydarzeń, a co ich „formą” – decyzją, sensem, celem? Taki sposób patrzenia oczyszcza myślenie, niezależnie od tego, czy ktoś dochodzi do wiary.
Pięć dróg a współczesna nauka
Spotkanie tomizmu z fizyką, kosmologią czy biologią bywa burzliwe. Część interpretacji próbuje „dopasować” pięć dróg do aktualnych modeli naukowych, np. widząc w pierwszej drodze zapowiedź teorii Wielkiego Wybuchu. Inni idą w przeciwnym kierunku i próbują używać fizyki do obalenia każdej z dróg.
Rozsądniejsza postawa zakłada, że chodzi tu o dwa poziomy refleksji:
nauka opisuje jak zachodzi zmiana, przyczynowość, ewolucja, struktura czasu i przestrzeni,
metafizyka pyta, że w ogóle istnieje coś, co może się zmieniać i działać według praw i jakie są ostateczne warunki tej możliwości.
Weźmy przykład kosmologii. Można powiedzieć: „Wszechświat nie potrzebuje Boga, bo może być wieczny” albo „pojawił się w Wielkim Wybuchu z fluktuacji próżni kwantowej”. Tomasz nie opiera pierwszej drogi na tezie o początku w czasie. Nawet gdyby świat istniał odwiecznie, miałby w jego ujęciu przyczynę istnienia, niekoniecznie „pierwsze wydarzenie w czasie”. Pierwsza Przyczyna to raczej warunek utrzymywania się świata w istnieniu, niż jednorazowy „start”.
Podobnie w biologii: spór o to, czy ewolucja „wystarcza” do wyjaśnienia różnorodności życia, często miesza dwa pytania. Jedno: jakie mechanizmy naturalne prowadzą do powstania nowych gatunków. Drugie: czym jest „natura” jako taka, że może działać w sposób prawidłowy, przewidywalny, sensowny. Tomasz interesuje się tym drugim poziomem. Piąta droga nie ma zastępować teorii ewolucji, lecz pokazać, że sam fakt istnienia prawidłowości domaga się racji innej niż ktoś ukryty „za lukami” naszej wiedzy.
Filozofia św. Tomasza jako szkoła wolności
Myśl Tomasza bywa kojarzona z autorytetem Kościoła, średniowiecznym systemem, teologią „od odpowiedzi”. Tymczasem jego podejście do rozumu jest wyjątkowo odważne: rozum ma prawo pytać o wszystko, także o Boga, i nie powinien zadowalać się półśrodkami.
W praktyce daje to kilka konkretnych efektów:
Odwaga zadawania trudnych pytań – pięć dróg nie boi się ryzykownych pytań o „dlaczego w ogóle jest coś” ani o granice nauki. Kto się tym zajmuje, uczy się, że poważne wątpliwości są częścią drogi, nie jej końcem.
Cierpliwość w myśleniu – scholastyczna struktura „zagadnień”, „artykułów”, „odpowiedzi” trenuje dzielenie problemów na mniejsze całości i badanie ich krok po kroku. W czasach szybkich sądów to umiejętność rzadko ćwiczona.
Szacunek dla prawdy – w tle całej metafizyki Tomasza jest przekonanie, że prawda jest niesprzeczna: jeśli coś jest prawdą w nauce, a coś innego w filozofii, to konflikt jest znakiem błędu w którejś z interpretacji, nie dowodem, że świat jest chaotyczny.
Tak rozumiana wolność to nie dowolność poglądów, lecz zdolność, by iść za tym, co rozum pokazuje, nawet jeśli prowadzi to wbrew własnym przyzwyczajeniom czy modnym narracjom.
Jak zacząć własną przygodę z pięcioma drogami
Spotkanie z Tomaszem przez same streszczenia zwykle kończy się rozczarowaniem. Tekst źródłowy jest krótki, ale gęsty. Dobrym sposobem na start jest praca w kilku krokach.
Przeczytaj oryginalny fragment pięciu dróg (choćby w przekładzie), bez komentarzy. Zwróć uwagę na słowa kluczowe: „ruch”, „przyczyna sprawcza”, „przygodność”, „konieczność”, „doskonałość”, „porządek celowy”.
Wybierz jedną drogę – najlepiej tę, która najbardziej cię intryguje albo irytuje – i spróbuj przepisać ją własnymi słowami, w kilku krótkich zdaniach. Nie chodzi o elegancję, tylko o zrozumienie.
Podkreśl miejsca, w których „przeskakujesz” z poziomu doświadczenia do poziomu metafizyki. Właśnie tam zwykle pojawiają się najciekawsze dyskusje.
Porównaj swoje rozumienie z komentarzem – może to być prosty podręcznik filozofii klasycznej albo opracowanie tomistyczne. Zobacz, gdzie twoje intuicje były zbieżne, a gdzie skręciły w inną stronę.
Porozmawiaj z kimś, kto ma inne nastawienie: z agnostykiem, wierzącym, fizykiem, humanistą. Nie po to, by „wygrać”, lecz by przetestować argumenty.
Niejedna osoba odkrywa w ten sposób, że pięć dróg działa bardziej jak soczewka: skupia rozproszone pytania, pozwala lepiej zobaczyć własne założenia. Nawet jeśli ktoś ostatecznie nie przyjmie konkluzji Tomasza, samo przejście tej drogi porządkuje myślenie o świecie – a to już sporo jak na kilka krótkich akapitów z XIII wieku.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kim był św. Tomasz z Akwinu w skrócie i dlaczego jest ważny dla chrześcijaństwa?
Św. Tomasz z Akwinu (1225–1274) był dominikaninem, teologiem i filozofem, który połączył wiarę chrześcijańską z filozofią Arystotelesa. Nazywany jest Doktorem Anielskim, ale jego styl myślenia jest bardzo trzeźwy, analityczny i logiczny, bez odwoływania się do wizji czy prywatnych objawień.
Jego znaczenie polega na tym, że pokazał, iż prawda odkrywana przez rozum i naukę nie stoi w sprzeczności z wiarą. Zamiast odrzucać „pogańską” filozofię grecką, włączył ją w system myśli chrześcijańskiej, porządkując argumenty dotyczące Boga, świata i człowieka.
Czym są „pięć dróg” św. Tomasza i dlaczego nie nazywa się ich dowodami matematycznymi?
„Pięć dróg” (łac. quinque viae) to pięć klasycznych argumentów filozoficznych św. Tomasza za istnieniem Boga. Nie są to dowody w sensie matematycznym czy eksperymentalnym, ale „drogi rozumowania” – sposoby, w jakie umysł może dojść do wniosku, że rzeczywistość domaga się istnienia Pierwszego Bytu.
Każda droga zaczyna się od obserwacji świata (ruch, powstawanie, zmienność, porządek), następnie analizuje konsekwencje tych faktów i zatrzymuje się tam, gdzie cofanie się w nieskończoność przestaje wyjaśniać cokolwiek. W tym punkcie Tomasz wnioskuje o istnieniu Bytu, który sam nie wymaga przyczyny.
Czy pięć dróg św. Tomasza to naukowy dowód istnienia Boga?
Nie, pięć dróg nie jest dowodem naukowym w sensie fizyki czy biologii. To argumenty filozoficzne, czyli rozumowania dotyczące tego, co musi być prawdą o rzeczywistości jako całości, aby nauki szczegółowe w ogóle miały „co” badać.
Św. Tomasz nie mówi: „gdzie kończy się nauka, tam wstawiamy Boga”. Wychodzi z tego, co nauka i doświadczenie pokazują (zmiana, przyczynowość, porządek), a następnie pyta o ostateczne wyjaśnienie tego wszystkiego. Jego celem jest dotarcie do fundamentu istnienia, a nie opis mechanizmów fizycznych.
Jak poprawnie czytać pięć dróg św. Tomasza jako początkujący?
Najpierw warto jasno odróżnić trzy poziomy: naukę (pyta „jak to działa?”), filozofię (pyta „dlaczego w ogóle coś istnieje i może działać?”) oraz teologię (korzysta z Objawienia, ale używa też narzędzi filozofii). Pięć dróg należy do filozofii – nie do fizyki i nie do teologii w ścisłym sensie.
Praktycznie pomocne jest:
zawsze uchwycić punkt wyjścia każdej drogi (np. ruch, przyczynowość, celowość);
śledzić krok po kroku przejście od obserwacji do wniosku, nie przeskakując etapów;
odróżniać „pierwszą przyczynę w porządku bytu” od „pierwszej rzeczy w czasie” – u Tomasza chodzi o fundament istnienia teraz, a nie tylko o pierwszy moment historii kosmosu.
Jakie są najczęstsze błędne interpretacje pięciu dróg św. Tomasza?
Często zarzuca się Tomaszowi rzeczy, których on wcale nie twierdzi. Przykładowo:
„Wszystko ma przyczynę, więc Bóg też powinien ją mieć” – Tomasz mówi coś innego: to, co jest przyczynowane, wymaga przyczyny. Byt konieczny, który ma istnienie „z siebie”, nie podpada pod tę zasadę.
„To argument typu: nie wiemy, skąd coś się wzięło, więc wstawiamy Boga” – w rzeczywistości drogi opierają się na tym, co wiemy (istnieje zmiana, przygodność, porządek), a nie na niewiedzy.
Inne uproszczenie to czytanie pięciu dróg jak traktatu z fizyki albo jak zbioru pobożnych haseł. W obu przypadkach prowadzi to do rozczarowania, bo intencją Tomasza jest metafizyczna analiza bytu, a nie opis zjawisk czy religijne slogany.
Czy pięć dróg św. Tomasza jest nadal aktualne we współczesnej dyskusji wiary z nauką?
Tak, wiele osób wraca dziś do pięciu dróg właśnie dlatego, że pomagają uniknąć „taniego” konfliktu wiary z nauką. U Tomasza nie ma wojny z rozumem – przeciwnie, rozum ma dojść tak daleko, jak to możliwe, a pytanie o ostateczne wyjaśnienie świata nie znika wraz z rozwojem badań naukowych.
Dla współczesnego czytelnika pięć dróg jest cennym treningiem logicznym: uczy porządkować myślenie, odróżniać poziomy wyjaśnień i widzieć, że pełny obraz rzeczywistości wymaga zarówno uczciwej nauki, jak i poważnie potraktowanej filozofii.
Najważniejsze punkty
Św. Tomasz z Akwinu połączył wiarę chrześcijańską z filozofią Arystotelesa, pokazując, że prawda odkrywana przez rozum nie może ostatecznie sprzeciwiać się Objawieniu.
„Pięć dróg” to nie matematyczne dowody, lecz różne ścieżki rozumowania, które wychodząc z obserwacji świata, prowadzą do wniosku o istnieniu Bytu Pierwszego, niewymagającego przyczyny.
Struktura pięciu dróg opiera się na analizie konkretnego aspektu rzeczywistości (ruch, zmienność, porządek), odrzuceniu nieskończonego cofania się przyczyn i przyjęciu istnienia pierwszej przyczyny.
Argumenty Tomasza nie zastępują nauki, lecz ją dopełniają: przyjmują ustalenia rozumu i badań empirycznych, a następnie pytają o ostateczne, metafizyczne wyjaśnienie istnienia świata.
Pięć dróg uczy porządkowania myślenia, rozróżniania poziomów wyjaśnień (naukowego i filozoficznego) oraz pokazuje, że nie musi istnieć konflikt między wiarą a rozumem.
Teksty Tomasza należy czytać jako filozofię, nie jako podręcznik fizyki ani zbiór pobożnych haseł; są one mostem między doświadczeniem świata a pytaniem o fundament istnienia.
Najczęstsze zarzuty wobec pięciu dróg wynikają z uproszczeń: Tomasz nie twierdzi, że „wszystko ma przyczynę”, nie wstawia Boga w miejsce niewiedzy i nie próbuje konkurować z nauką, lecz wskazuje na byt konieczny jako ostateczną rację bytów przygodnych.
